Esas sözleşme: şirketin anayasası
Türk Ticaret Kanunu, esas sözleşmede düzenlenmemiş konularda kanunun kendi çözümünü uygular. Bu çözüm çoğu zaman ortakların gerçekte istediği sonuç değildir. Payların devrinin şirketin onayına bağlanması, önalım ve öncelik hakları, ortaklardan birinin ölümü hâlinde mirasçıların durumu, toplantı ve karar nisapları: bunların tamamı kuruluş anında yazıldığında birkaç paragraf, sonradan değiştirilmek istendiğinde ise nitelikli çoğunluk gerektiren bir sorundur.
Uygulamada en sık karşılaşılan tablo, iki ortağın eşit paylarla kurduğu ve hiçbir kilitlenme çözümü öngörmediği şirkettir. Ortaklar anlaşamadığında genel kurul toplanamaz, yönetim kurulu karar alamaz ve şirket fiilen çalışamaz hâle gelir. Esas sözleşmeye konulacak bir tahkim, satın alma opsiyonu veya oy üstünlüğü düzenlemesi bu riski baştan ortadan kaldırır.
Genel kurul ve yönetim kurulu kararları
Genel kurul kararlarının geçerliliği, kararın içeriği kadar çağrı usulüne, gündeme ve nisaplara da bağlıdır. Usulüne uygun çağrı yapılmadan toplanan bir genel kurulun aldığı karar, içerik olarak ne kadar yerinde olursa olsun iptal edilebilir.
Kanuna, esas sözleşmeye veya dürüstlük kuralına aykırı kararlara karşı iptal davası, toplantı tarihinden itibaren üç ay içinde açılmalıdır. Bu süre hak düşürücüdür; kaçırıldığında karar, sakatlığına rağmen kesinleşir. Buna karşılık pay sahibinin vazgeçilmez haklarını ortadan kaldıran veya eşit işlem ilkesini ihlal eden kararların butlanı süreye bağlı olmaksızın her zaman ileri sürülebilir.
- Çağrı usulü, gündem ve nisap denetimi
- Toplantı öncesi karar taslaklarının hazırlanması
- İptal davası açılması veya açılan davada şirketin temsili
- Butlan (yokluk) hâllerinin tespiti
Ortaklar arası uyuşmazlıklar: çıkma, çıkarılma ve fesih
Limited şirkette ortak, esas sözleşmede öngörülen sebeplerin varlığı hâlinde şirketten çıkma hakkını kullanabilir; haklı sebeplerin bulunması durumunda ise mahkemeden çıkmasına karar verilmesini isteyebilir. Şirket de haklı sebeplerin varlığında ortağın ortaklıktan çıkarılmasını mahkemeden talep edebilir.
Anonim şirkette ise haklı sebeplerin varlığında, sermayenin en az onda birini oluşturan pay sahipleri şirketin feshini isteyebilir. Mahkeme fesih yerine, davacı pay sahiplerine paylarının karar tarihine en yakın gerçek değerlerinin ödenerek şirketten çıkarılmalarına veya duruma uygun düşen başka bir çözüme de hükmedebilir. Uygulamada fesih kararı istisnadır; mahkemeler çoğunlukla şirketin ayakta kalmasını sağlayan ara çözümleri tercih eder.
Azınlık hakları ve özel denetçi
Şirket hesaplarının şeffaf olmadığından kaygı duyan pay sahibinin ilk aracı özel denetimdir. Her pay sahibi, pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli olduğu takdirde ve bilgi alma veya inceleme hakkı daha önce kullanılmışsa, belirli olayların özel bir denetimle açıklığa kavuşturulmasını genel kuruldan isteyebilir.
Genel kurul bu talebi reddederse, sermayenin en az onda birini, halka açık anonim şirketlerde yirmide birini oluşturan pay sahipleri üç ay içinde mahkemeden özel denetçi atanmasını isteyebilir. Azınlığın elindeki diğer araçlar arasında finansal tabloların müzakeresinin ertelenmesi ve genel kurulun toplantıya çağrılmasının talep edilmesi de bulunur.
Yönetici sorumluluğu ve iç yönerge
Yönetim kurulu üyeleri, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ettiklerinde verdikleri zarardan sorumludur. Sorumluluk kişiseldir ve üyenin kendi malvarlığına uzanır.
Bu riski yönetmenin en somut yolu, yönetimin devrine ilişkin bir iç yönerge hazırlamaktır. Yönetim, esas sözleşmeye konulacak bir hükme dayanarak düzenlenen iç yönerge ile kısmen veya tamamen bir veya birkaç yönetim kurulu üyesine ya da üçüncü kişiye devredilebilir. Devir hâlinde, devreden organ üyeleri devralan kişilerin seçiminde makul özeni gösterdiklerini ortaya koydukları ölçüde sorumlu tutulmaz. İç yönerge, ispat yükünü fiilen değiştiren belgedir.
Sıkça sorulan sorular
Esas sözleşmeye ortakların şirketten çıkışıyla ilgili hüküm konulabilir mi?
Evet. Limited şirketlerde esas sözleşme, ortaklara çıkma hakkı tanıyabilir ve bu hakkın kullanılmasını belirli şartlara bağlayabilir. Anonim şirketlerde ise pay devrinin sınırlandırılması ve çıkış senaryoları esas sözleşme ile pay sahipleri sözleşmesinin birlikte kurgulanmasıyla düzenlenir. Bu hükümlerin kuruluş aşamasında yazılması, sonradan eklenmesinden çok daha kolaydır.
Genel kurul kararının iptali için ne kadar süre var?
İptal davası, karar tarihinden itibaren üç ay içinde açılmalıdır. Bu süre hak düşürücüdür ve kaçırıldığında karar sakatlığına rağmen geçerliliğini korur. Buna karşılık butlanla sakat kararlar için süre şartı bulunmaz.
Azınlık pay sahibi olarak şirket hesaplarını inceletebilir miyim?
Önce genel kuruldan özel denetim talep etmeniz gerekir. Talep reddedilirse, sermayenin en az onda birini (halka açık şirketlerde yirmide birini) temsil eden pay sahipleri üç ay içinde mahkemeye başvurarak özel denetçi atanmasını isteyebilir.
Yönetim kurulu üyesi kişisel malvarlığıyla sorumlu olur mu?
Kusurlu bir yükümlülük ihlali bulunduğunda evet. Sorumluluğun kapsamını daraltmanın yolu, görev dağılımını ve yetki sınırlarını yazılı hâle getiren bir iç yönerge ile karar süreçlerinin belgelenmesidir.